Bożena od zawsze uważała, że zna życie lepiej niż inni. Nie dlatego, że była przemądrzała. Po prostu swoje przeżyła. Człowiek, który całe lata wstawał o świcie, marzł na przystanku, odstał swoje na zmianie, a potem z siatkami wracał do domu, ma prawo mieć własne zdanie.
I Bożena to zdanie miała. Oj, miała. . Mieszkała sama w bloku w Poznaniu, na czwartym piętrze, bez windy.
Kiedyś wbiegała po schodach jak młoda dziewczyna. Teraz kolano czasem zabolało, ale nie narzekała. Ruch to zdrowie, powtarzała wszystkim, choć ostatnio częściej sama do siebie. Najbardziej jednak nie dawało jej spokoju coś innego.
Kasia, jej synowa. Pracowała zdalnie, a Bożena aż krzywiła się na samo to określenie. Prawdziwa praca to taka, po której człowiek pada na twarz, a nie siedzenie w kapciach z laptopem na kolanach i przerwy co chwila. Oczywiście nigdy by tego nie powiedziała głośno.
Wychowanie nie pozwalało. U niej w domu nie było awantur, wszystko trzymało się w środku. Ale to w środku potrafiło człowieka zjeść. Najgorsze było to, że Michał, jej syn, niczego nie widział.
Złote dziecko, od małego pracowity i obowiązkowy. Teraz harował jak wół. Etat w firmie, a po godzinach jeszcze brał zlecenia. Czasem wracał wieczorem tak zmęczony, że aż serce się krajało.
Twarz szara, oczy podkrążone, a ta Kasia sobie siedzi i patrzy w ekran. Bożena zacisnęła usta na samą tę myśl. Przypomniała sobie ostatnią wizytę u nich w Warszawie. Weszła cicho, bo miała klucze.
W salonie cisza, tylko klikanie. Kasia na kanapie, w dresie, nogi podwinięte, laptop przed sobą. O, dzień dobry, powiedziała wtedy. Nawet się uśmiechnęła.
Właśnie kończę. Kończy. Zawsze kończy. A obiad?
A pranie? A normalne życie?? Bożena pokręciła głową i sięgnęła po herbatę, ale nawet nie zauważyła, że już wystygła. Za jej czasów nikt by czegoś takiego nie nazwał pracą.
Człowiek wychodził z domu, miał kierownika, obowiązki, papier, podpis, wszystko było jasne. A teraz maile, spotkania online, projekty. Boże święty, szepnęła. Do czego to doszło?
Ale najbardziej bolało ją jedno. Że Michał się daje, że nie widzi. Ślepy z miłości, pomyślała nagle, aż sama zdziwiła się tej ostrości. Wstała od stołu i zaczęła krzątać się po kuchni, choć nie było co robić.
Przetarła blat, poprawiła ściereczkę, zajrzała do lodówki bez powodu. To był ten stan, kiedy człowiek chodzi i nie może znaleźć sobie miejsca, bo coś w nim pracuje, coś się zbiera, coś dojrzewa. Zatrzymała się przy oknie. Na dole przejechał autobus.
Starsza kobieta szła powoli z laską. Normalne życie. Prawdziwe. A tam kanapa, laptop i klik, klik.
Bożena zmrużyła oczy. Nie, powiedziała cicho, ale stanowczo. Coś tu jest nie tak. Serce zaczęło bić szybciej, ale nie z nerwów, raczej z dziwnego poczucia obowiązku.
Bo przecież kto, jak nie ona, matka, ona jedna widzi więcej. Ona jedna powinna zareagować. Przecież ja mu krzywdy nie dam zrobić, mruknęła. Nawet jak sam tego nie rozumie.
Pomysł przyszedł niespodziewanie. Stała akurat na klatce schodowej, rozmawiała z sąsiadką o cenach masła. Obok przemknął młody z trzeciego piętra, w słuchawkach, z telefonem w ręce, coś klikał, nawet dzień dobry rzucił w biegu. Ten chłopak to chyba w tych telefonach siedzi dniami i nocami, westchnęła sąsiadka.
Bożena zmrużyła oczy. No właśnie, mruknęła, jakby coś zaczęło jej się układać w głowie. Nie minęły dwa dni, a już stała u jego drzwi. Otworzył zdziwiony, ale uprzejmy.
Dzień dobry, pani Bożeno. Dzień dobry. Zaczęła niepewnie. Ja tu z taką sprawą.
Pan się zna na tych, no, telefonach, aplikacjach. Chłopak uśmiechnął się lekko. Trochę tak. A o co chodzi?
Bożena ściszyła głos. Bo ja bym potrzebowała czegoś takiego, żeby można było zobaczyć, co się dzieje w mieszkaniu na odległość. Chłopak uniósł brwi. Monitoring??
Nie, nie, szybko zaprzeczyła. Żaden tam monitoring, tylko tak dla spokoju, dla zdrowia. Sama nie wiedziała, dlaczego to powiedziała, ale brzmiało to lepiej niż prawda. Chłopak chwilę pomyślał, potem skinął głową.
Są takie urządzenia, na przykład nawilżacze powietrza, co mają podgląd przez aplikację. Łączy się pani z telefonu i widzi obraz. Bożenie aż serce szybciej zabiło. O, właśnie coś takiego, powiedziała z ożywieniem.
Nawilżacz to nawet by się przydał. Suche powietrze, teraz grzeją jak szaleni. Mogę pani zamówić? , zaproponował spokojnie.
To zamów, synku. Tylko żeby to było porządne. Za kilka dni pudełko stało u niej na stole. Białe, ładne, nowoczesne.
Na obrazku elegancki salon i uśmiechnięta rodzina. Bożena obejrzała je ze wszystkich stron, jakby próbowała zrozumieć, co właściwie trzyma w rękach. I to ma działać, mruknęła. Chłopak pomógł wszystko ustawić, pokazał aplikację, gdzie kliknąć, gdzie zajrzeć.
Bożena słuchała uważnie, choć połowy nie rozumiała. Tu pani widzi obraz. Tu się łączy. Tu dźwięk.
Aha, kiwała głową, ale w środku miała lekki mętlik. Kiedy została sama, usiadła przy stole i długo patrzyła na telefon, na małą ikonkę, na to, co mogła zobaczyć. I pierwszy raz przemknęła jej myśl, która trochę ją zatrzymała. Czy to w ogóle wolno?
Tak podglądać ludzi we własnym domu? Przypomniała sobie program w telewizji o prywatności, o nagrywaniu bez zgody. Za takie rzeczy to podobno mogą być kłopoty, dodała ciszej. Na chwilę zrobiło jej się nieswojo, ale tylko na chwilę, bo zaraz przyszła druga myśl.
Ja przecież nic złego nie robię. Ja tylko chcę wiedzieć. Dla dobra Michała. Westchnęła i odsunęła wątpliwości.
Plan był gotowy. Do Warszawy pojechała w sobotę z torbą, jak zawsze. Trochę jedzenia, coś domowego, żeby dzieciaki nie jadły byle czego. No i pudełko z nawilżaczem, starannie zapakowane.
Kasia otworzyła drzwi. Wyglądała na zmęczoną, włosy związane byle jak, pod oczami cienie. O, dzień dobry, pani Bożeno, uśmiechnęła się uprzejmie. Zapraszam.
W salonie jak zwykle laptop na stole. Bożena zerknęła na niego szybko, ale nic nie powiedziała. Przywiozłam wam coś, oznajmiła, stawiając pudełko na komodzie. Nawilżacz powietrza.
Teraz takie suche powietrze, kaloryfery grzeją, to dla zdrowia niedobrze. Michał wyszedł z kuchni. O mamo, ale super, ucieszył się. Właśnie o tym myśleliśmy.
No widzisz, uśmiechnęła się Bożena z satysfakcją. Matka zawsze wie. Kasia podeszła bliżej, zajrzała do pudełka. Bardzo dziękujemy, powiedziała spokojnie.
Przyda się. Jej głos był miły, ale trochę zmęczony, jakby myślami była gdzie indziej. Ja wam to zaraz ustawię, dodała Bożena. Instrukcje przeczytałam, wszystko wiem.
I faktycznie, z zaskakującą sprawnością podłączyła urządzenie. Postawiła je w salonie tak, żeby dobrze łapało. Tu będzie najlepiej, stwierdziła. Tylko wodę dolewajcie.
Jasne, skinął głową Michał. Rozmowa potoczyła się jak zwykle. Obiad, herbata, trochę codziennych spraw. Bożena obserwowała, słuchała, ale nic nie zdradzała.
Kasia co chwilę zerkała na laptopa. Michał opowiadał coś o pracy. Normalne życie. Zupełnie normalne.
Ale Bożena już wiedziała, że za tą normalnością coś się kryje. Kiedy wychodziła, serce biło jej szybciej. Na klatce schodowej zatrzymała się na chwilę, poprawiła płaszcz i głęboko odetchnęła. W głowie miała tylko jedną myśl.
Jutro wszystko się wyda. Poranek następnego dnia zaczęła inaczej niż zwykle. Nie było radia w tle, nie było spokojnego przeciągania się przy kuchennym stole. Wszystko odbywało się szybciej, bardziej nerwowo.
W czajniku już szumiała woda, herbata zaparzona mocna, taka, żeby postawiła na nogi. Założyła okulary w grubych oprawkach, te do czytania, choć dobrze wiedziała, że dzisiaj czytać nie będzie. Usiadła przy stole, położyła telefon przed sobą i przez chwilę tylko na niego patrzyła. No dobra, szepnęła do siebie.
Zobaczymy. Drżącym palcem dotknęła ikonki aplikacji. Ekran zamigotał. Przez moment było czarno, a potem nagle pojawił się obraz.
Salon, ten sam, który widziała wczoraj. Kanapa, stolik, nawilżacz stojący spokojnie w rogu. Bożena pochyliła się bliżej. No pokaż się, mruknęła.
Spojrzała na zegarek na ścianie u nich w domu. Kwadrans po ósmej. O tej porze to pewnie jeszcze śpi, pomyślała z przekąsem. Ale Kasia nie spała.
Wpadła w kadr niemal od razu, w dresie, włosy spięte w pośpiechu, z odkurzaczem w ręku. Poruszała się szybko, energicznie, jak ktoś, kto ma mało czasu, a dużo do zrobienia. Bożena zmarszczyła brwi. No proszę, mruknęła.
Sprząta. Odstawiła kubek z herbatą, nawet nie zauważając, że ręka przestała jej drżeć. Kasia odkurzyła salon. Potem zniknęła na chwilę z kadru.
Po kilku minutach wróciła, ciągnąc deskę do prasowania. Rozłożyła ją niemal naprzeciw urządzenia, jakby specjalnie pod sam nos. Położyła na niej koszulę i laptop. Bożena aż uniosła brwi.
Co ona? Kasia włączyła coś na komputerze, a po chwili rozległ się głos. Ktoś do niej mówił głośno i wyraźnie. Tak, widziałam poprawki, odpowiedziała Kasia, sięgając po żelazko.
Ale termin zostaje bez zmian. Mówiła pewnie, konkretnie, zupełnie inaczej niż przy stole. Żelazko sunęło po materiale, para syczała, a ona jednocześnie rozmawiała. Nie, proszę to wysłać jeszcze raz.
Tak, do południa. Dobrze. Bożena siedziała nieruchomo. Na pokaz, powiedziała po chwili z uporem.
Na pewno na pokaz. Upiła łyk herbaty, choć nagle wydała jej się gorzka. Minęło pół godziny, potem kolejna. Kasia ani na moment się nie zatrzymała.
Prasowanie, rozmowy, pisanie na klawiaturze. Potem znów znikała i wracała. W pewnym momencie przyniosła z kuchni składniki i zaczęła kroić coś na desce. Wszystko to słychać było wyraźnie.
Proszę pani, ja już to wysłałam, mówiła do kogoś. Tak, fakturę też. Proszę sprawdzić skrzynkę. Nożem stukała o deskę.
Coś skwierczało na patelni. Bożena pochyliła się jeszcze bliżej telefonu. Jak ona? Kasia wróciła do salonu z talerzem, usiadła na chwilę, wzięła kilka szybkich kęsów i od razu znów zaczęła pisać.
Palce śmigały po klawiaturze tak szybko, że trudno było nadążyć wzrokiem. Telefon znów zadzwonił. Już jestem, już, powiedziała, przełykając w pośpiechu. Tak, możemy to zamknąć dzisiaj.
Bożena poczuła, jak coś w niej powoli się zmienia, jakby ktoś przesuwał ciężką szafę, którą przez lata trzymała w głowie w jednym miejscu. Boże, szepnęła cicho. Przez chwilę nic nie mówiła. Ona naprawdę haruje.
Słowa same jej się wyrwały. Oparła się o krzesło, nagle jakby zmęczona. Nie fizycznie, jakoś inaczej. W środku.
Obraz na ekranie dalej się zmieniał. Kasia sprzątała, pracowała, rozmawiała, wracała do laptopa bez przerwy, bez chwili wytchnienia. Nie było żadnych seriali, żadnego leżenia, żadnego nic nie robienia. Bożena poczuła, jak robi jej się nieswojo, jakby weszła tam, gdzie nie powinna.
To już nie było ciekawskie zaglądanie, pomyślała ciężko. To było zwykłe podglądanie. Te słowa uderzyły ją mocniej, niż się spodziewała. Odłożyła telefon na stół, jakby nagle zrobił się za ciężki.
Siedziała chwilę w ciszy. W głowie miała tylko jedno. Myliła się. Myliła się tak bardzo, że aż było jej wstyd.
A najgorsze było to, że zobaczyła prawdę dopiero wtedy, kiedy nie powinna jej oglądać. Trzeci dzień zacząła już inaczej, bez tej gorączkowej ciekawości, raczej z czymś cięższym na sercu. Usiadła przy stole, zaparzyła herbatę, ale tym razem długo jej nie ruszała. Telefon leżał obok.
Może już wystarczy, przemknęło jej przez myśl, ale ręka i tak sama sięgnęła po urządzenie. Klik. Obraz wrócił. Salon był pusty.
Cicho, spokojnie. Gdzieś w tle słychać było lekkie szuranie, jakby ktoś sprzątał w innym pokoju. Po chwili Kasia weszła w kadr z mopem. Włosy związane, twarz skupiona.
Poruszała się wolniej niż poprzedniego dnia, ale dalej dokładnie, metodycznie. Przetarła podłogę, odstawiła mop i sięgnęła po ściereczkę. Podeszła do komody. Do nawilżacza.
Bożena mimowolnie się wyprostowała. Kasia zaczęła wycierać kurz. Najpierw obok, potem sam sprzęt. Delikatnie, dokładnie.
I nagle jej ruch się zatrzymał. Ściereczka zawisła w powietrzu. Kasia zmarszczyła lekko brwi, pochyliła się bliżej. Jeszcze bliżej.
Bożena aż wciągnęła powietrze. Na ekranie twarz Kasi była teraz bardzo blisko. Oczy skupione, uważne, jakby zobaczyła coś, co nie pasuje. Palcem dotknęła kratki urządzenia.
Lekko stuknęła paznokciem. Cisza. Sekunda, druga. I wtedy jej wyraz twarzy się zmienił.
No nie, powiedziała cicho. Pauza. Serio? Bożena poczuła, jak robi jej się zimno.
Serce uderzyło mocniej, aż gdzieś pod gardło. Nie, nie, szepnęła bezgłośnie. Kasia jeszcze chwilę patrzyła na urządzenie, jakby układała coś w głowie. Potem wyprostowała się i powoli zniknęła z kadru.
W mieszkaniu zrobiło się cicho. Bożena siedziała jak sparaliżowana. Koniec, pomyślała. Teraz będzie awantura.
Już widziała to oczami wyobraźni. Telefon do Michała, pretensje, krzyki. Jak mogła pani? To jest chore.
Serce waliło jej jak młot. Co ja zrobiłam, przemknęło jej przez głowę. Minęła minuta, potem druga. Nic, tylko ciche odgłosy z kuchni.
I nagle Kasia wróciła, ale już inna. Spokojna, ułożona. W ręku telefon i kubek kawy. Usiadła na kanapie, dokładnie naprzeciw nawilżacza.
Bożena aż przysunęła się bliżej ekranu. Kasia poprawiła włosy, westchnęła lekko i wybrała numer. Alo, mamo, powiedziała wyraźnie. Za wyraźnie, głośniej niż zwykle.
Masz chwilę? Bożena podkręciła dźwięk. Serce znów przyspieszyło. U nas wszystko w porządku, zaczęła spokojnie.
Michał w pracy. Ja też już kończę. Zrobiła łyk kawy. Krótka pauza.
Ale wiesz co? Muszę ci coś powiedzieć. Jej głos był miękki, ale wyraźny. Każde słowo starannie dobrane.
Bożena ostatnio strasznie się wtrąca, powiedziała z lekkim westchnieniem. Wszystko kontroluje, wszystko musi wiedzieć. Bożena poczuła, jak coś ją ściska w środku. No przecież, chciała zaprotestować, ale tylko zacisnęła usta.
Kasia mówiła dalej, spokojnie, bez złości. Ja rozumiem, że się martwi, naprawdę, ale tak się nie da żyć. Kolejna pauza. Michał już kilka razy o tym mówił, dodała ciszej.
Bożena zamarła. Co mówił? , szepnęła. Jak tak dalej będzie, to się wyprowadzimy.
Cisza. Te słowa uderzyły jak coś ciężkiego. Bożena aż chwyciła się brzegu stołu. Wyprowadzimy się, powtórzyła bezgłośnie.
Na ekranie Kasia spojrzała gdzieś w bok, jakby się zastanawiała. Może do Wrocławia, powiedziała po chwili. Albo gdzieś dalej. Zaczniemy od nowa.
Spokojnie. Bożena poczuła, jak robi jej się słabo. Wrocław daleko. Za daleko.
Nie, pokręciła głową. Nie, Michał by. Ale przecież mógłby. Mógłby zostawić wszystko.
Mógłby wyjechać z nią, z Kasią, bez niej. Serce zaczęło walić jeszcze szybciej. A Kasia tymczasem upiła kolejny łyk kawy i mówiła dalej, już trochę lżej. Ale wiesz, ja mam nadzieję, że to się jeszcze ułoży.
Bożena zamarła. Bo my z Michałem myśleliśmy, ciągnęła Kasia, że jak się uspokoi, jak będzie normalnie, to chcielibyśmy jej zrobić niespodziankę. Krótka pauza. Taki wyjazd nad morze.
Bożena zamrugała. Co?? Porządny hotel, mówiła Kasia spokojnie. Żadne tam byle co.
Śniadania. Taki tydzień odpoczynku. Uśmiechnęła się lekko. No wiadomo, to jakieś trzy, cztery tysiące złotych, ale dla niej byśmy dali.
Bożena aż otworzyła usta. W głowie miała mętlik. Z jednej strony strach, z drugiej morze, wyjazd, odpoczynek. Tylko wszystko zależy od niej, dodała Kasia cicho.
Te słowa zawisły w powietrzu jak ostrzeżenie i obietnica jednocześnie. Bożena siedziała nieruchomo. Serce waliło, ręce lekko drżały. Wszystko nagle stało się jasne.
To nie była zwykła rozmowa. To było dla niej. Dla niej i tylko dla niej. I zrozumiała.
Została uprzedzona. I właśnie dostała wybór. Następnego dnia wszystko zaczęło się wcześniej niż zwykle. Była dopiero kwadrans po siódmej, kiedy w mieszkaniu Michała rozległ się dźwięk klucza w zamku.
Drzwi otworzyły się energicznie, aż lekko uderzyły o ścianę. Dzień dobry, zawołała Bożena od progu, jakby była co najmniej południe. Kasia aż podskoczyła w sypialni, narzuciła szybko szlafrok i wyszła na korytarz. Pani Bożeno, tak wcześnie?
, zapytała zaskoczona. Ale Bożena już była w środku. Zdejmowała płaszcz, a u jej nóg stały trzy wielkie torby z bazarku, wypchane po brzegi. A bo ja już od rana na nogach, oznajmiła z energią, której sama dawno u siebie nie widziała.
Na ryneczku byłam. Świeże rzeczy przywieźli. Szkoda było nie wziąć. Złapała dwie torby na raz i bez chwili wahania zaniosła je do kuchni.
Proszę pani, zaczęła Kasia ostrożnie. Ale jakie, proszę pani? , przerwała Bożena, już rozpakowując zakupy. Mów mi normalnie.
Bożena. Przecież my rodzina. Wyciągała kolejne rzeczy. Młode ziemniaki, buraki, kawał mięsa, natkę, marchew.
Wszystko świeżutkie, mówiła z dumą. Sama taszczyłam na czwarte piętro bez windy. Nawet się nie zasapałam. Spojrzała na Kasię z lekkim wyzwaniem.
Ciśnienie mam książkowe. Sto dwadzieścia na osiemdziesiąt. Lekarz mówił, że mogłabym jeszcze góry zdobywać. Kasia skinęła głową, ledwo powstrzymując uśmiech.
No to świetnie. Tylko żeby się pani nie przemęczała. Przemęczała? , Bożena aż się oburzyła.
Ja się dopiero rozkręcam. I rzeczywiście, przez następne godziny mieszkanie zamieniło się w prawdziwe pole działania. Bożena nie uznawała półśrodków. Najpierw sprzątanie, ale nie byle jakie.
Żadnego mopa. To dla leniwych, rzuciła stanowczo. Padła na kolana i zaczęła myć podłogę ręcznie, z zapałem godnym młodej dziewczyny. Zaglądała pod meble, przesuwała krzesła, przecierała każdy kąt.
Potem okna. Słońce świeci, wszystko widać, nie ma co się oszukiwać, burczała pod nosem, stojąc na krześle i polerując szyby. Przy tym nuciła cicho jakąś starą piosenkę. Całkiem pogodnie.
Kasia siedziała w sypialni przy laptopie. Pracowała jak zwykle, ale dzisiaj jakoś lżej jej to szło. Co chwilę z kuchni dochodziły odgłosy. Stukanie noża, szum wody, zapachy.
W pewnym momencie Bożena zajrzała do pokoju. Kasieńko, ty pracuj, pracuj, powiedziała łagodniej niż zwykle. Ja wszystko ogarnę. Kasia podniosła wzrok.
Dziękuję. Naprawdę? No przecież widzę. Ile ty masz roboty?
, dodała Bożena szybko. Te twoje terminy, poprawki, ja wszystko słyszę. Na moment zawiesiła głos, jakby się zorientowała, co powiedziała, ale Kasia tylko spokojnie się uśmiechnęła. Staram się.
I bardzo dobrze, kiwnęła głową Bożena. Praca to praca, nie ma co lekceważyć. Po chwili zniknęła w kuchni. Tam dopiero się zaczęło.
Ciasto, mąka, garnek, patelnia. Pachniało coraz intensywniej. Po godzinie w zamrażarce leżały równo ułożone pierogi. Ze trzysta sztuk będzie, rzuciła mimochodem.
Kasia aż uniosła brwi. A po co aż tyle?? A żebyście mieli, odpowiedziała z przekonaniem. Michał wróci zmęczony, to tylko wrzuci na wodę i ma obiad.
Po chwili znów zajrzała do pokoju. Zupa się robi, taka porządna, na mięsie. Ty się nie odrywaj, bo jeszcze coś zawalisz. Nic nie zawalę, uśmiechnęła się Kasia.
No ja myślę, mruknęła Bożena, ale już bez złośliwości. W jej głosie było coś nowego. Coś miękkiego. Kiedy Michał wrócił wieczorem, aż stanął w progu.
Co tu się dzieje? , zapytał zdziwiony. Mieszkanie lśniło. Na stole stał gorący obiad.
Pachniało domem. Bożena siedziała przy stole, rumiana, zmęczona, ale dumna. No co? , powiedziała lekko.
Trochę pomogłam. Michał pokręcił głową z niedowierzaniem. Mamo, ale po co aż tyle? Bo mogę, odpowiedziała krótko.
I chcę. Spojrzała na Kasię. Ona pracuje, dodała stanowczo. Ma swoje obowiązki.
Kasia tylko skinęła głową. Bardzo to doceniamy, powiedziała spokojnie. Naprawdę. Te słowa zadziałały na Bożenę jak coś ciepłego.
Wyprostowała się, aż ramiona jej się uniosły. Będę przychodzić, oznajmiła po chwili. Pomagać. We wtorki i czwartki.
Bez dyskusji. Michał tylko się uśmiechnął. Jak chcesz, mamo. I pierwszy raz od dawna w tym domu zapanował spokój.
Prawdziwy. Bez napięcia, bez niedomówień. Następnego dnia Bożena długo stała przy śmietniku. W ręku trzymała biały nawilżacz.
Patrzyła na niego chwilę, potem bez słowa wrzuciła go do środka. I po co to było? , mruknęła pod nosem. Odwróciła się i powoli ruszyła w stronę klatki schodowej.
W głowie miała już tylko jedną myśl. Że żadna elektronika, żadne sprytne urządzenia nie zastąpią zwykłej rozmowy i normalnych ludzkich relacji.
